Havacılık sigortası nedir?

Havacılık sigortası; uçak, helikopter, insansız hava aracı ve diğer sivil hava araçlarının kullanımı sırasında ortaya çıkabilecek fiziksel hasarları, mali kayıpları ve hukuki sorumlulukları güvence altına almak amacıyla hazırlanan uzmanlık sigortalarının genel adıdır.

Tek bir “havacılık sigortası poliçesi” bütün riskleri otomatik olarak karşılamaz. İhtiyaca göre hava aracı gövde sigortası, üçüncü şahıs mali sorumluluk sigortası, yolcu ve bagaj sorumluluğu, savaş riskleri, havalimanı sorumluluğu veya ürün sorumluluğu gibi farklı teminatlar bir araya getirilir.

Bu nedenle doğru poliçe yalnızca hava aracının değerine göre değil; kullanım amacı, uçuş bölgesi, pilotların deneyimi, taşıma faaliyetinin niteliği, bakım düzeni ve mevzuattan kaynaklanan sorumluluklar dikkate alınarak hazırlanmalıdır.

Havacılık sigortası neden ayrı bir uzmanlık alanıdır?

Hava araçları, klasik araç veya işyeri sigortalarından farklı risklere sahiptir. Tek bir olay; hava aracında fiziksel hasara, yolcu yaralanmalarına, üçüncü kişilerin mallarında zarara, pistin kapanmasına ve yüksek tutarlı hukuki taleplere aynı anda neden olabilir.

Ayrıca hava aracı bir ülkede tescilli olabilir, başka bir ülkede faaliyet gösterebilir, farklı bir şirket tarafından işletilebilir ve bir finans kuruluşuna veya kiralama şirketine ait olabilir. Bu yapı, poliçede yer alacak tarafların ve coğrafi kapsamın dikkatle belirlenmesini gerektirir.

Havacılık poliçelerinde özellikle şu unsurlar önem taşır:

• Hava aracının tipi, yaşı ve sigorta değeri

• Azami kalkış ağırlığı

• Özel, ticari veya eğitim amaçlı kullanım

• Yetkilendirilmiş pilotlar ve pilot deneyimi

• Uçuş yapılacak ülkeler ve coğrafi sınırlar

• Yolcu, bagaj, yük ve posta taşıma faaliyetleri

• Bakım ve uçuşa elverişlilik kayıtları

• Muafiyetler ve sorumluluk limitleri

• Savaş, terör ve benzeri özel riskler

• Kiralayan, finansör ve diğer sözleşme taraflarının hakları

Havacılık sigortasının temel poliçe türleri

Hava aracı gövde sigortası

Hava aracı gövde sigortası, poliçede belirtilen riskler nedeniyle sigortalı hava aracında meydana gelen fiziksel kayıp veya hasarı güvence altına alır.

Teminat, poliçenin yapısına göre hava aracının yerde, taksi sırasında veya uçuş esnasında karşılaşabileceği kazaları kapsayabilir. Sert iniş, pistten çıkma, hangar içindeki çarpma, fırtına, dolu veya başka bir araçla temas gibi olaylar poliçe şartları çerçevesinde değerlendirilebilir.

Gövde sigortası genellikle hava aracının poliçede kabul edilen değeri üzerinden düzenlenir. Sigorta bedelinin piyasa değerinden önemli ölçüde farklı belirlenmesi, hasar sürecinde anlaşmazlıklara veya yetersiz korumaya neden olabilir.

Gövde teminatının varlığı, her tür hasarın karşılanacağı anlamına gelmez. Aşınma, korozyon, normal yıpranma ve mekanik arıza gibi durumlar çoğu poliçede doğrudan teminat dışında kalabilir. Ancak bu tür bir arızanın neden olduğu sonraki fiziksel hasarın durumu poliçe metnine göre ayrıca değerlendirilir.

Üçüncü şahıs mali sorumluluk sigortası

Üçüncü şahıs mali sorumluluk sigortası, hava aracının işletilmesi nedeniyle hava aracının dışında bulunan kişilerin ölmesi, yaralanması veya mallarının zarar görmesi sonucunda hava aracı işletenine yöneltilebilecek hukuki sorumluluk taleplerine karşı koruma sağlar.

Örneğin bir hava aracının pist dışına çıkarak havalimanı ekipmanına zarar vermesi veya hava aracından kopan bir parçanın yerde bulunan bir kişiye ya da mülke zarar vermesi üçüncü şahıs sorumluluğu kapsamında değerlendirilebilecek olaylardır.

Türkiye’de sivil hava araçlarının üçüncü kişilere karşı mali sorumlulukları özel bir yönetmelikle düzenlenmiştir. Uygulanacak asgari teminat, hava aracının özelliklerine ve azami kalkış ağırlığına göre değişebilir.

Yolcu mali sorumluluk sigortası

Yolcu mali sorumluluk teminatı, taşıyıcının yolcunun ölümü veya bedensel yaralanması nedeniyle karşılaşabileceği hukuki sorumlulukları güvence altına almayı amaçlar.

Bu teminat özellikle ticari hava taşıma işletmeleri açısından önemlidir. Yolcu koltuk sayısı, operasyonun ticari olup olmadığı, hava aracının ağırlığı ve ulusal veya uluslararası uçuş gerçekleştirilmesi gibi faktörler teminat limitlerini etkileyebilir.

Yolcu ferdi kaza sigortası ile yolcu mali sorumluluk sigortası aynı ürün değildir. Ferdi kaza sigortası, poliçede tanımlanan kazaya bağlı sonuçlar için belirlenen tutarda ödeme yapabilir. Mali sorumluluk sigortasında ise taşıyıcının hukuki sorumluluğu ve meydana gelen zarar esas alınır.

Bagaj, yük ve posta mali sorumluluk sigortası

Taşıyıcının teslim aldığı bagajın, ticari yükün veya postanın kaybolması, zarar görmesi ya da gecikmesi nedeniyle doğabilecek hukuki sorumlulukları bu teminat altında ele alınabilir.

Türkiye’de faaliyet gösteren yetkili taşıyıcıların yolcu, bagaj, yük ve postaya ilişkin mali sorumluluk sigortaları ayrı bir yönetmelikle düzenlenmektedir. Asgari limitler Türk lirasıyla sabit bir tutar yerine SDR üzerinden belirlenebilir.

SDR, Türkçede Özel Çekme Hakkı olarak adlandırılan ve değeri Uluslararası Para Fonu tarafından belirlenen uluslararası bir hesap birimidir. Bu nedenle poliçedeki SDR limitinin ulusal para cinsinden karşılığı zaman içinde değişebilir.

Savaş ve benzeri riskler teminatı

Standart gövde sigortalarında savaş, terör, sabotaj, hava aracının hukuka aykırı biçimde ele geçirilmesi, müsadere ve benzeri riskler otomatik olarak kapsama dahil olmayabilir.

Bu riskler için ayrı bir gövde savaş poliçesi veya özel klozlar kullanılabilir. Özellikle jeopolitik riski yüksek bölgelere uçuş yapan işletmelerin coğrafi kapsamı, yasaklı bölgeleri ve ön bildirim şartlarını ayrıntılı olarak incelemesi gerekir.

Bir poliçenin adında “tüm riskler” ifadesinin bulunması, istisnasız bütün risklerin sigortalandığı anlamına gelmez. Poliçenin istisnaları ve ek klozları mutlaka birlikte değerlendirilmelidir.

Havalimanı ve yer hizmetleri sorumluluk sigortaları

Havacılık sigortaları yalnızca hava araçları için düzenlenmez. Havalimanı işletmeleri, yer hizmetleri kuruluşları, yakıt ikmal şirketleri, ikram kuruluşları, uçuş okulları ve sabit üs operatörleri de faaliyetlerinden kaynaklanan özel sorumluluk riskleriyle karşılaşabilir.

Bu işletmeler için hazırlanan poliçelerde aşağıdaki riskler ele alınabilir:

• Apron ve terminal faaliyetlerinden kaynaklanan sorumluluklar

• Yer hizmetleri sırasında hava aracına verilen zararlar

• Yakıt ikmali ve yakıt kontaminasyonu riskleri

• Yolcu ve ziyaretçilere karşı tesis sorumluluğu

• Havalimanı araçlarının hava tarafındaki kullanımı

• Üçüncü kişilere ait ekipmanın zarar görmesi

Hangar muhafaza sorumluluğu

Hangar işletenleri, bakım kuruluşları veya sabit üs operatörleri, kendilerine bırakılan üçüncü kişilere ait hava araçlarının zarar görmesi nedeniyle sorumlu tutulabilir.

Hangar muhafaza sorumluluğu teminatı, sigortalının bakım, muhafaza veya kontrolü altında bulunan üçüncü kişilere ait hava araçlarına verilen zararlar için düzenlenir.

Bu teminat, sigortalının kendi hava aracına ilişkin gövde sigortasından farklıdır. Burada korunan temel risk, başkasına ait hava aracına karşı doğan hukuki sorumluluktur.

Havacılık ürün sorumluluğu

Hava aracı, motor, parça, yazılım veya havacılık ekipmanı üreten, satan ya da bakımını yapan işletmeler; sundukları ürün veya hizmetin bir kazaya neden olduğu iddiasıyla karşılaşabilir.

Havacılık ürün sorumluluğu sigortası; üretim, montaj, bakım, onarım veya tamamlanmış işlerden kaynaklanan hukuki sorumlulukları güvence altına almak amacıyla düzenlenebilir.

Standart ticari sorumluluk poliçelerinde havacılık faaliyetleriyle ilgili geniş istisnalar bulunabileceğinden, üretici ve bakım kuruluşlarının havacılığa özel poliçe kullanması önemlidir.

Pilot lisans kaybı ve ferdi kaza teminatları

Pilotlar ve uçuş ekibi için ferdi kaza, geçici iş göremezlik veya lisans kaybı teminatları da düzenlenebilir.

Lisans kaybı sigortası, pilotun sağlık durumu nedeniyle lisansının geçici veya sürekli olarak askıya alınması sonucunda ortaya çıkan gelir kaybına yönelik olabilir. Kapsam, bekleme süresi, sağlık şartları ve istisnalar poliçeye göre değişir.

Türkiye’de havacılık sigortası zorunlu mudur?

Türkiye’de bütün havacılık sigortası türleri aynı şekilde zorunlu değildir. Mevzuatta özellikle mali sorumluluk sigortaları düzenlenmiştir.

27 Temmuz 2017 tarihli ve 30136 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan düzenlemeler kapsamında iki temel sigorta yükümlülüğü bulunmaktadır:

1. Türkiye’de faaliyet gösteren hava araçları için yolcu, bagaj, yük ve posta mali sorumluluk sigortası

2. Sivil hava araçları üçüncü şahıs mali sorumluluk sigortası

Bu düzenlemeler, belirli taşıyıcıların ve hava aracı işleticilerinin faaliyetlerinden doğabilecek sorumlulukları için asgari sigorta şartlarını belirler.

Hava aracı gövde sigortısı ise bu iki zorunlu mali sorumluluk sigortasından farklıdır. Bununla birlikte gövde sigortası; finansman sözleşmesi, finansal kiralama, operasyon sözleşmesi veya hava aracının bulunduğu tesisin şartları nedeniyle sözleşmesel olarak zorunlu tutulabilir.

Uluslararası uçuşlarda yalnızca Türkiye’deki düzenlemeler yeterli olmayabilir. Uçuş yapılan veya üzerinden geçilen ülkenin sigorta şartları, uluslararası sözleşmeler ve operasyon izinleri ayrıca değerlendirilmelidir. Avrupa Birliği sınırları içinde, bu sınırlara girişte, çıkışta veya üzerlerinden geçişte ilgili AB sigorta gereklilikleri gündeme gelebilir.

Havacılık poliçesindeki taraflar kimlerdir?

Havacılık faaliyetlerinde hava aracının sahibi ile işleteni her zaman aynı kişi veya şirket olmayabilir. Bu nedenle poliçedeki tarafların statüleri açıkça tanımlanmalıdır.

Sigorta ettiren

Sigortacıyla sözleşmeyi yapan ve kural olarak prim ödeme yükümlülüğünü üstlenen taraftır. Sigorta ettiren ile sigortalı aynı kişi veya şirket olabileceği gibi farklı taraflar da olabilir.

Sigortalı

Poliçe kapsamında mal varlığı veya hukuki sorumluluğu koruma altına alınan kişidir. Hava aracının sahibi, işleteni veya kiracısı poliçenin yapısına göre sigortalı olabilir.

Hava aracı sahibi

Hava aracının mülkiyetini elinde bulunduran taraftır. Ancak hava aracının işletme kontrolünü başka bir şirkete devretmiş olabilir. Sahiplik tek başına bütün operasyonel sorumlulukların hava aracı sahibine ait olduğu anlamına gelmez.

Hava aracı işleteni

Hava aracının operasyonunu gerçekleştiren ve operasyonel kontrolünü üstlenen gerçek veya tüzel kişidir. Birçok sorumluluk poliçesinde asıl risk, hava aracı işleteninin faaliyetlerinden kaynaklanır.

Kiralayan ve kiracı

Kiralama yöntemine göre hava aracının mülkiyeti, operasyonel kontrolü, mürettebatı, bakımı ve sigorta sorumluluğu farklı taraflar arasında paylaşılabilir.

Dry lease ve wet lease gibi kiralama modellerinde sigorta sorumluluklarının sözleşmede açıkça düzenlenmesi gerekir. Poliçe ile kiralama sözleşmesi arasında uyumsuzluk bulunması ciddi teminat sorunlarına yol açabilir.

Finansör veya rehin hakkı sahibi

Hava aracını finanse eden banka, leasing şirketi veya başka bir kuruluş poliçede rehin hakkı sahibi, tazminat alacaklısı veya sözleşmenin niteliğine göre ek sigortalı olarak gösterilebilir.

Bu tarafların hakları, poliçeye eklenen özel klozlar ve sigorta sertifikalarıyla düzenlenir.

Ek sigortalılar

Havalimanı işletmeleri, kiralayanlar, finansörler veya sözleşme yapılan hizmet sağlayıcılar belirli sorumluluklar bakımından ek sigortalı olarak poliçeye dahil edilebilir.

Ek sigortalı statüsünün kapsamı sınırsız değildir. Hangi faaliyetler ve hangi sorumluluklar için koruma sağlandığı poliçe metninde açıkça gösterilmelidir.

Yolcular ve üçüncü kişiler

Yolcular ve üçüncü kişiler çoğunlukla poliçede adı yazılı sigortalılar değildir. Ancak ilgili sorumluluk teminatları sayesinde zarar gören veya tazminat talebinde bulunan taraf olabilirler.

Bu nedenle “poliçeden yararlanan kişi” ile “adı yazılı sigortalı” kavramlarının birbirinden ayrılması gerekir.

Teminat ve prim nasıl belirlenir?

Havacılık sigortalarında standart bir fiyatlandırma bulunmaz. Prim ve teminat şartları her risk için ayrı ayrı değerlendirilir.

Sigortacının inceleyebileceği başlıca bilgiler şunlardır:

• Hava aracının marka, model ve üretim yılı

• Gövde, motor ve ekipman değerleri

• Hava aracının azami kalkış ağırlığı

• Özel, ticari, eğitim veya zirai kullanım

• Yıllık uçuş saati ve gerçekleştirilen sefer sayısı

• Pilotların lisansları ve toplam uçuş deneyimleri

• Pilotların ilgili hava aracı tipindeki deneyimleri

• Bakım kuruluşu ve bakım geçmişi

• Hasar ve kaza geçmişi

• Hava aracının park veya hangar koşulları

• Faaliyet gösterilecek ülkeler

• Savaş veya yüksek riskli bölge uçuşları

• Talep edilen sorumluluk limitleri

• Muafiyet tutarları

• Kiralama ve finansman sözleşmeleri

Düşük primli bir teklif her zaman daha avantajlı olmayabilir. Limitlerin yetersiz olması, pilot şartlarının operasyonla uyuşmaması veya uçuş yapılan bir ülkenin coğrafi kapsama dahil edilmemesi, hasar anında çok daha büyük mali kayıplara yol açabilir.

Poliçede özellikle kontrol edilmesi gereken hükümler

Poliçe düzenlenirken veya farklı teklifler karşılaştırılırken yalnızca prim tutarına bakılmamalıdır.

Aşağıdaki noktalar açık biçimde kontrol edilmelidir:

1. Hava aracının tescil, seri ve model bilgileri doğru mu?

2. Sigorta bedeli hava aracının güncel değerini yansıtıyor mu?

3. Gerçek kullanım amacı poliçede doğru belirtilmiş mi?

4. Uçuş yapacak bütün pilotlar poliçe şartlarını karşılıyor mu?

5. Uçuş yapılacak ülkeler coğrafi kapsama dahil mi?

6. Yolcu, bagaj, yük ve üçüncü şahıs limitleri yeterli mi?

7. Savaş ve terör riskleri dahil mi, ayrı poliçe mi gerekiyor?

8. Kiralayan ve finansörün talep ettiği klozlar eklenmiş mi?

9. Muafiyetler ve alt limitler açıkça gösterilmiş mi?

10. Poliçenin iptal, askıya alma ve bildirim şartları nelerdir?

Hasar meydana geldiğinde ne yapılmalıdır?

Havacılık olaylarında öncelik can güvenliği, acil durum prosedürleri ve yetkili mercilere yapılması gereken bildirimlerdir.

Olayın ardından sigortacıya veya broker’a mümkün olan en kısa sürede bilgi verilmelidir. Hava aracının durumu, olay yeri, uçuş kayıtları, bakım belgeleri ve diğer deliller korunmalıdır.

Sigortacının onayı alınmadan zorunlu emniyet tedbirleri dışında kapsamlı onarım, parça değişimi veya enkazın yerinden kaldırılması hasar incelemesini zorlaştırabilir. Üçüncü kişilere karşı sorumluluk doğabilecek olaylarda, hukuki durum değerlendirilmeden sorumluluğun kabul edilmesinden veya ödeme taahhüdünde bulunulmasından kaçınılmalıdır.

Hasar sürecinde istenebilecek belgeler olayın türüne göre değişmekle birlikte şunları içerebilir:

• Poliçe ve sigorta sertifikası

• Hava aracı tescil ve uçuşa elverişlilik belgeleri

• Pilot lisansları ve uçuş kayıtları

• Uçuş planı

• Teknik ve bakım kayıtları

• Olay veya kaza raporları

• Fotoğraf ve video kayıtları

• Onarım teklifleri ve faturalar

• Yolcu, bagaj veya yük belgeleri

• Üçüncü kişilerin talep ve zarar belgeleri

Doğru havacılık sigortası nasıl seçilir?

Doğru havacılık sigortası, yalnızca hava aracının değerini güvence altına alan bir poliçe değildir. Operasyonun tamamında kimlerin hangi sorumlulukları üstlendiğini ve tek bir olayın hangi mali sonuçları doğurabileceğini dikkate alan bir risk yönetimi çalışmasıdır.

Hava aracının sahibi, işleteni, pilotları, finansörü, kiralayanı ve hizmet aldığı kuruluşlar aynı olaydan farklı şekillerde etkilenebilir. Bu nedenle poliçe hazırlanırken teknik bilgiler, operasyon planı ve taraflar arasındaki sözleşmeler birlikte değerlendirilmelidir.

En uygun teminat yapısı; yürürlükteki mevzuatın gerektirdiği asgari limitleri karşılamalı, operasyonun gerçek risklerini yansıtmalı ve poliçedeki istisnalar ile özel şartlar konusunda sigortalıya açık bilgi sunmalıdır.

Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Sigorta teminatı hakkında kesin değerlendirme yapılırken yürürlükteki mevzuat, poliçe genel ve özel şartları, klozlar, sigorta sertifikası ve somut operasyon bilgileri birlikte incelenmelidir.

Gövde ve sorumluluk teminatlarının kapsamı ile yaygın istisnalar uluslararası poliçe dokümanlarında da ayrı ayrı tanımlanmaktadır. Örneğin fiziksel hava aracı hasarı, üçüncü şahıs sorumluluğu ve yolcu/bagaj sorumluluğu ayrı teminat kalemleridir; savaş riskleri, aşınma ve mekanik arıza gibi durumlar ise poliçeye göre kapsam dışında kalabilir.

Türkiye’deki zorunlu mali sorumluluk yapısına ilişkin bölüm, 27 Temmuz 2017 tarihli iki yönetmelik ve SHGM açıklamasına dayanır. Yönetmelikler yolcu, bagaj, yük, posta ve üçüncü şahıs sorumluluklarını ayrı düzenler ve asgari limitlerin SDR üzerinden belirlenebildiğini açıklar.

SDR bir para birimi değil; IMF tarafından oluşturulan ve değeri beş para biriminden oluşan sepete göre belirlenen uluslararası rezerv ve hesap birimidir.