Hava Aracı Hasarında İlk Adımlar: Bildirimden Sürece Rehber

Hava aracı hasarı sonrasında ilk olarak ne yapılmalıdır?

Bir hava aracında hasar meydana geldiğinde süreç yalnızca uçağın onarılmasıyla sınırlı değildir. Olay; can güvenliği, uçuş emniyeti, resmî bildirimler, delillerin korunması, sigorta teminatı ve üçüncü kişilere karşı sorumluluklar bakımından birlikte değerlendirilmelidir.

İlk dakikalarda yapılan yanlış bir müdahale, hem emniyet incelemesini hem de sigorta hasarının değerlendirilmesini zorlaştırabilir. Bu nedenle olayın hemen ardından izlenecek sıra önemlidir:

1. Can güvenliğini sağlayın.

2. Olay yerini emniyete alın.

3. Hava aracını ve delilleri koruyun.

4. Yetkili kurumlara gerekli bildirimleri yapın.

5. Sigortacı veya broker ile iletişime geçin.

6. Hasar dosyası için bilgi ve belgeleri hazırlayın.

Her fiziksel hasar, mevzuat bakımından otomatik olarak “kaza” veya “ciddi olay” sayılmaz. Bununla birlikte uçuş emniyetini etkileyen ya da gelecekte tehlike oluşturabilecek olayların raporlanması gerekebilir. SHGM’nin SHT-OLAY düzenlemesi; kaza, ciddi olay ve diğer emniyet olaylarını birbirinden ayırmakta ve belirli kişiler ile kuruluşlar için raporlama yükümlülüğü öngörmektedir.

1. Can güvenliğini önceliklendirin

Hava aracı hasarında ilk amaç, uçağı veya ekipmanı kurtarmak değil; insanların güvenliğini sağlamaktır.

Olayın niteliğine göre şu adımlar öncelikli olabilir:

• Yolcuların ve uçuş ekibinin güvenli alana tahliye edilmesi

• Yaralılar için acil sağlık desteğinin çağrılması

• Yangın, yakıt sızıntısı veya patlama riskine karşı alanın boşaltılması

• Havalimanı acil durum birimlerinin bilgilendirilmesi

• Hava trafik hizmetleri ve meydan operasyon birimleriyle koordinasyon kurulması

• Yetkisiz kişilerin tehlikeli alana girişinin engellenmesi

Hava aracına yaklaşmadan önce yakıt, batarya, yangın, basınçlı sistemler, dönen parçalar ve tehlikeli madde riski değerlendirilmelidir. Müdahale yalnızca eğitimli ve yetkili ekipler tarafından yapılmalıdır.

ICAO Annex 13 kapsamında kaza yerindeki ilk işlemlerde personel güvenliğine özel önem verilir. Kaza araştırmasının temel amacı kusur veya sorumluluk belirlemek değil, benzer olayların tekrarını önlemeye yönelik emniyet bilgisini ortaya çıkarmaktır.

2. Olay yerini koruyun ve belgeleyin

Can güvenliği sağlandıktan sonra olay yeri mümkün olduğu ölçüde korunmalıdır.

Hava aracının, parçaların, yer izlerinin, pist işaretlerinin veya çevredeki ekipmanların gereksiz biçimde taşınması; hasarın nedeninin ve kapsamının belirlenmesini zorlaştırabilir. Kaza veya ciddi olay şüphesi varsa yetkili mercilerin talimatı alınmadan hava aracına müdahale edilmemesi önemlidir.

Ancak aşağıdaki amaçlarla zorunlu müdahale gerekebilir:

• İnsan hayatını kurtarmak

• Yangını veya yeni bir kazayı önlemek

• Hasarın büyümesini engellemek

• Uçuş veya meydan emniyetine yönelik acil bir tehlikeyi ortadan kaldırmak

• Yetkili makamların talimatını yerine getirmek

ICAO kurallarında olay yerindeki delillerin korunması; hava aracının ve içeriğinin izinsiz erişime, ek hasara, kayba ve bozulmaya karşı güvence altına alınmasını kapsar. Fotoğraf, video veya diğer kayıtlarla geçici delillerin korunması da bu yaklaşımın bir parçasıdır.

Olay yerinde hangi kayıtlar alınmalıdır?

Güvenli bir mesafeden ve operasyonu aksatmadan şu bilgiler kaydedilebilir:

• Olayın tarihi ve saati

• Hava aracının bulunduğu konum

• Hava aracının tescil işareti

• Uçuş numarası veya operasyon bilgisi

• Olayın meydana geldiği uçuş safhası

• Hava ve pist koşulları

• Görünen hasarlı bölgeler

• Yerdeki izler ve kopan parçalar

• Çevrede zarar gören araç, bina veya ekipman

• Olayı gören kişilerin iletişim bilgileri

• Alınan acil önlemler

• İlk bildirimlerin kime ve ne zaman yapıldığı

Fotoğraf çekilirken yalnızca hasarlı bölgeye odaklanmak yerine hava aracının genel konumu, çevresi ve olayın meydana gelişini açıklayabilecek geniş açılı görüntüler de alınmalıdır.

Kayıtlar gerçeği yansıtmalı; görüntüler üzerinde olayın niteliğini değiştirecek düzenlemeler yapılmamalıdır.

3. Yetkili mercilere bildirim yapın

Hava aracı hasarı sonrasında hangi kuruma bildirim yapılacağı; olayın niteliğine, hava aracının kullanımına, operasyonun bulunduğu ülkeye ve işletmenin onaylı prosedürlerine göre değişebilir.

Türkiye’de SHGM’nin olay raporlama sistemi; hava aracını, yolcuları veya üçüncü kişileri tehlikeye sokabilecek olayları kapsar. Kaptan veya işletici yanında bakım, üretim, hava trafik, meydan ve yer hizmetleri alanında görev yapan belirli kişiler de zorunlu raporlama kapsamındadır. Resmî olay raporları SHGM’nin ilgili operasyon, teknik veya hava trafik olay raporlama formlarıyla iletilebilir.

Hava aracı kaza ve olaylarının Ulaşım Emniyeti İnceleme Merkezi’ne bildirilmesi için de resmî bir Hava Aracı Kaza Bildirim Formu ve bildirim kanalları bulunmaktadır.

İşletmeler ayrıca kendi:

• Acil durum planlarını

• Emniyet yönetim sistemi prosedürlerini

• Operasyon el kitaplarını

• Hava aracı üreticisi bildirim şartlarını

• Kiralama ve finansman sözleşmelerini

• Bulunulan ülkenin ulusal düzenlemelerini

uygulamalıdır.

Her hasar resmî olarak raporlanmalı mıdır?

Her çizik, küçük yüzey hasarı veya bakım bulgusu aynı bildirim sürecine tabi değildir. Ancak olayın uçuş emniyetini etkileyip etkilemediği yalnızca görünür hasarın büyüklüğüne göre değerlendirilmemelidir.

Örneğin aşağıdaki durumlar emniyet raporlaması gerektirebilir:

• Pistten çıkma

• Sert veya aşırı ağırlıkla iniş

• Hava aracının başka bir hava aracı, araç veya nesneyle çarpışması

• Kontrol kaybı

• Motor veya sistem arızası

• Yangın, duman veya yakıt sızıntısı

• Zorunlu ya da ihtiyati iniş

• Uçuşta parça kaybı

• Hava aracının yapısal bütünlüğünü etkileyebilecek hasar

SHGM’nin SHT-OLAY ekinde pistten çıkma, yerde başka bir hava aracı veya nesneyle çarpışma, kontrol kaybı, acil durum ve önemli teknik arızalar gibi çok sayıda raporlanabilir olay örneği bulunmaktadır. Liste kapsamlı olmakla birlikte bütün ihtimalleri sınırlı biçimde saymaz.

Olayın sınıflandırılmasında tereddüt bulunuyorsa işletmenin emniyet birimi, yetkili otorite ve ilgili uzmanlarla görüşülmesi daha güvenlidir.

4. Sigorta hasar bildirimini gecikmeksizin oluşturun

Resmî emniyet bildirimi ile sigorta hasar bildirimi birbirinden farklı süreçlerdir. Bir kuruma bildirim yapılmış olması, diğer bildirimin otomatik olarak gerçekleştiği anlamına gelmez.

Türk Ticaret Kanunu’nun 1446’ncı maddesine göre sigorta ettiren, rizikonun gerçekleştiğini öğrendiğinde durumu gecikmeksizin sigortacıya bildirmelidir. Bildirimin gecikmesi nedeniyle tazminat tutarı artarsa kusurun ağırlığına göre tazminattan indirim gündeme gelebilir.

Bu nedenle bütün belgelerin tamamlanması beklenmeden bir ilk hasar ihbarı yapılması daha doğru olur. Eksik belgeler daha sonra tamamlanabilir.

İlk bildirimde mümkünse şu bilgiler yer almalıdır:

• Poliçe numarası

• Sigortalı ve sigorta ettiren bilgileri

• Hava aracının tescili, tipi ve seri numarası

• Olayın tarihi, saati ve yeri

• Uçuşun veya operasyonun amacı

• Pilot ve mürettebat bilgileri

• Olayın kısa ve yorumsuz açıklaması

• Görünen hasarın ilk değerlendirmesi

• Yaralanma veya üçüncü şahıs zararı olup olmadığı

• Hava aracının mevcut konumu

• Yetkili mercilere yapılan bildirimler

• Acil olarak alınan koruma tedbirleri

• İletişim kurulacak sorumlu kişi

İlk bildirim kesin bir teknik rapor değildir. Henüz doğrulanmamış bir sebep veya kusur açıklaması yapılmak yerine yalnızca bilinen olaylar aktarılmalıdır.

Broker’ın süreçteki rolü nedir?

Havacılık sigortası brokerı veya sigorta danışmanı:

• Poliçedeki bildirim şartlarını kontrol edebilir.

• Doğru sigortacı ve hasar ekibiyle iletişimi başlatabilir.

• Eksper veya surveyor görevlendirilmesini takip edebilir.

• İstenebilecek belgeleri organize edebilir.

• Gövde, sorumluluk ve savaş riskleri teminatlarını ayırabilir.

• Kiralayan ve finansör bildirimlerini koordine edebilir.

• Sigortalı ile sigortacı arasındaki bilgi akışını yönetebilir.

Broker olayın teknik nedenini veya sigorta teminatını tek başına karara bağlamaz. Nihai değerlendirme poliçe şartları, teknik inceleme ve sigortacının hasar kararı doğrultusunda yapılır.

Üçüncü kişilere karşı sorumluluk kabul edilmeli midir?

Olay sonrasında zarar gören kişilere yardımcı olunması ile hukuki sorumluluğun kabul edilmesi aynı şey değildir.

Sigortacıyla görüşülmeden:

• Kusur kabulü yapılmamalı

• Tazminat tutarı taahhüt edilmemeli

• Sulh veya feragat belgesi imzalanmamalı

• Üçüncü kişinin talebi reddedilmemeli veya kesin biçimde kabul edilmemeli

Türk Ticaret Kanunu, sorumluluk doğurabilecek olayların sigortacıya bildirilmesini ve sigortalıya yöneltilen taleplerin derhâl iletilmesini düzenler. Sigortacının onayı olmadan yapılan sulh anlaşmalarının sigortacı bakımından geçerliliği de ayrıca değerlendirilir.

5. Hasar dosyası için belgelerinizi hazırlayın

Hasar dosyasının hızlı ilerlemesi için olayın türüne uygun belgelerin eksiksiz ve tutarlı biçimde sunulması gerekir.

Sigortacı veya eksper aşağıdaki belgelerin tamamını ya da bir kısmını isteyebilir:

Poliçe ve mülkiyet belgeleri

• Sigorta poliçesi ve ekleri

• Sigorta sertifikaları

• Hava aracı tescil belgesi

• Mülkiyet veya kiralama sözleşmesi

• Finansman ve rehin hakkı belgeleri

• Ek sigortalı ve tazminat alacaklısı kayıtları

Uçuş ve pilot belgeleri

• Pilot lisansı ve sağlık sertifikası

• Tip veya sınıf yetkileri

• Pilot uçuş kayıtları

• Uçuş planı

• Görev ve operasyon kayıtları

• Yolcu ve yük bilgileri

• Ağırlık ve denge dokümanları

Teknik belgeler

• Uçuşa elverişlilik belgesi

• Hava aracı ve motor logbook kayıtları

• Teknik kayıt defteri

• Son bakım ve arıza kayıtları

• Parça ve komponent kayıtları

• Bakım kuruluşu raporları

• Üreticinin teknik değerlendirmeleri

• Varsa uçuş veri ve takip kayıtları

Olay ve hasar belgeleri

• Fotoğraf ve video kayıtları

• Kaza veya olay bildirim formları

• Yetkili kurum tutanakları

• Tanık beyanları

• Havalimanı veya yer hizmetleri kayıtları

• Hava ve pist durumu bilgileri

• İlk onarım veya kurtarma teklifleri

• Üçüncü kişilerin hasar talepleri

• Fatura ve masraf belgeleri

Türk Ticaret Kanunu uyarınca sigorta ettiren, zararın ve tazminat kapsamının belirlenmesi için kendisinden makul olarak beklenebilecek bilgi ve belgeleri sunmalı, sigortacının inceleme yapmasına izin vermeli ve zararın büyümesini önleyici uygun tedbirleri almalıdır.

Belgeler sigortacıya iletilmeden önce bir dosya listesi oluşturulması ve her belgenin tarih ile açıklamasının kaydedilmesi süreci kolaylaştırır.

6. Eksper ve teknik inceleme süreci nasıl işler?

İlk ihbarın ardından sigortacı, olayın türüne göre bir sigorta eksperi, havacılık surveyor’ı, teknik uzman, hukuk danışmanı veya hasar yöneticisi görevlendirebilir.

İncelemede genel olarak şu sorular değerlendirilir:

• Olay poliçe süresi içinde mi meydana geldi?

• Hava aracı poliçede doğru şekilde tanımlanmış mı?

• Operasyon poliçede belirtilen kullanım amacına uygun mu?

• Uçuşu gerçekleştiren pilot poliçe şartlarını karşılıyor mu?

• Olay coğrafi kapsam içerisinde mi?

• Hasar sigortalanan bir riskten mi kaynaklanıyor?

• Bir istisna veya özel kloz uygulanıyor mu?

• Hasarın onarım yöntemi ve maliyeti nedir?

• Hava aracı ekonomik olarak onarılabilir mi?

• Üçüncü kişilere karşı sorumluluk bulunuyor mu?

• Başka bir kişi veya kuruluşun kusuru nedeniyle rücu imkânı var mı?

Onarıma hemen başlanabilir mi?

Can güvenliği veya hasarın büyümesini önlemek için gerekli acil müdahaleler dışında, sigortacı veya eksperle görüşülmeden kalıcı onarıma başlanmaması gerekir.

Türk Ticaret Kanunu’na göre hasar tespitinden önce olay yerinde veya zarar gören malda, hasarın nedenini ya da miktarını belirlemeyi güçleştirecek değişiklikler yapılamaz. Sigortacının onayıyla veya zararı azaltmak amacıyla yapılan zorunlu müdahaleler bunun dışındadır.

Sigortacı onayı olmadan gerçekleştirilen kapsamlı bir onarım:

• Hasarın nedeninin belirlenmesini zorlaştırabilir.

• Değiştirilen parçaların incelenmesini engelleyebilir.

• Onarım maliyeti konusunda uyuşmazlık oluşturabilir.

• Üçüncü kişiye rücu imkânını zayıflatabilir.

• Poliçe şartları bakımından sorun doğurabilir.

Acil müdahalede çıkarılan parçalar etiketlenmeli, muhafaza edilmeli ve teknik kayıt altına alınmalıdır.

Hasar dosyası hangi aşamalardan geçer?

Her dosya farklı olmakla birlikte süreç çoğunlukla şu adımlardan oluşur:

1. İlk hasar ihbarı

Olayın temel bilgileri sigortacı veya broker ile paylaşılır ve bir hasar dosyası açılır.

2. Teminat ön incelemesi

Poliçe dönemi, hava aracı bilgileri, kullanım amacı, pilot şartları, coğrafi sınırlar ve ilgili teminat bölümleri kontrol edilir.

3. Eksper veya surveyor görevlendirmesi

Olay yeri, hava aracı ve teknik kayıtlar incelenir. Gerekirse üretici, bakım kuruluşu veya bağımsız mühendislerden görüş alınır.

4. Hasarın ve onarım yönteminin belirlenmesi

Onarım kapsamı, parça ihtiyacı, işçilik süresi, nakliye, kurtarma ve diğer masraflar değerlendirilir.

5. Sorumluluk incelemesi

Başka hava araçları, yer hizmetleri şirketleri, bakım kuruluşları, üreticiler veya üçüncü kişiler olayda rol aldıysa kusur ve sorumluluk ilişkisi araştırılabilir.

6. Teminat ve tazminat hesabı

Muafiyet, limit, alt limit, sigorta değeri, kullanılabilir parça ömrü ve poliçe şartları dikkate alınarak ödeme değerlendirmesi yapılır.

7. Onarım veya tam zıya kararı

Hava aracının onarılması, parça değişimi, kurtarılması ya da tam zıya açısından değerlendirilmesi gündeme gelebilir.

8. Dosyanın sonuçlandırılması

Gerekli mutabakatlar, finansör veya tazminat alacaklısı onayları ve ödeme evrakları tamamlandıktan sonra dosya sonuçlandırılır.

Hasar sürecinde gerçekçi beklentiler

Hasar ihbarı yapılması, zararın otomatik olarak poliçe kapsamında olduğu anlamına gelmez.

Teminat kararı verilirken:

• Poliçe metni

• Cetvel ve özel şartlar

• Hava aracının kullanım amacı

• Pilot hükümleri

• Coğrafi sınırlar

• Muafiyetler

• Teminat dışı hâller

• Olayın teknik nedeni

• Mevzuat ve sözleşmeler

birlikte incelenir.

Her onarım gideri ödenir mi?

Her gider otomatik olarak karşılanmayabilir. Poliçeye bağlı olarak:

• Normal aşınma ve yıpranma

• Korozyon

• Parçanın kendi iç arızası

• Bakım eksikliği

• Poliçede izin verilmeyen kullanım

• Yetkisiz pilot

• Coğrafi sınır ihlali

• Savaş ve terör riskleri

• Poliçede belirtilen muafiyet

ödemeyi etkileyebilir.

Bununla birlikte bir mekanik arızanın neden olduğu sonraki fiziksel hasarın durumu, poliçe metnine göre ayrıca değerlendirilebilir.

Hasar süreci ne kadar sürer?

Sabit bir süre vermek doğru değildir. Süreyi etkileyebilecek başlıca unsurlar şunlardır:

• Olayın kaza veya ciddi olay niteliğinde olması

• Resmî inceleme yürütülmesi

• Hava aracının bulunduğu ülke

• Parça ve teknik personel erişimi

• Üretici değerlendirmesi

• Onarım tekliflerinin hazırlanması

• Üçüncü şahıs talepleri

• Finansör veya kiralayan onayları

• Belgelerin tamamlanma süresi

• Teminat veya sorumluluk uyuşmazlığı

Küçük bir yer hasarı ile yapısal hasar, motor hasarı veya çok taraflı bir sorumluluk dosyası aynı sürede sonuçlanmaz.

Hasar sonrasında kaçınılması gereken hatalar

Aşağıdaki davranışlar süreci zorlaştırabilir:

• Sigorta bildirimini belgeler tamamlanana kadar bekletmek

• Olay yerini yeterince belgelememek

• Hava aracını izinsiz taşımak

• Hasarlı parçaları atmak veya onarmak

• Teknik sebep kesinleşmeden açıklama yapmak

• Sosyal medyada doğrulanmamış bilgi paylaşmak

• Üçüncü kişilere kusur veya ödeme taahhüdünde bulunmak

• Pilot ve bakım kayıtlarını değiştirmek

• Sigortacıdan onay almadan yüksek maliyetli işlem başlatmak

• Resmî raporlama ile sigorta ihbarını aynı işlem sanmak

En doğru yaklaşım; emniyet, resmî bildirim ve sigorta süreçlerini birbirinden ayırarak eş zamanlı biçimde yönetmektir.

Sonuç: İlk saatlerde doğru sıra hasar sürecini kolaylaştırır

Hava aracı hasarı sonrasında ilk amaç can güvenliğini sağlamak ve olayın yeni bir tehlikeye dönüşmesini önlemektir. Ardından olay yeri korunmalı, gerekli kayıtlar alınmalı, ilgili merciler ile sigortacıya bildirim yapılmalı ve teknik incelemeyi destekleyecek belgeler hazırlanmalıdır.

Hasar dosyasının sağlıklı ilerlemesi yalnızca poliçenin kapsamına değil, olaydan sonraki işlemlerin doğru yürütülmesine de bağlıdır.

Özellikle hava aracının taşınması, onarıma başlanması, hasarlı parçaların değiştirilmesi veya üçüncü kişilere karşı sorumluluk kabul edilmesi gibi kararlar; yetkili makamlar, sigortacı ve ilgili uzmanlarla koordinasyon içerisinde alınmalıdır.

Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Acil durumlarda işletmenin onaylı prosedürleri ve yetkili makamların talimatları önceliklidir. Kesin sigorta teminatı; poliçe, klozlar, özel şartlar ve olayın somut özellikleri incelenerek belirlenir.